افزایش ۳۰ درصدی صادرات آهن و فولاد در ۹ ماهه ۱۴۰۴؛ فرصت ارزی یا چالش ساختاری؟
به گزارش آهن 666 انتشار آمار صادرات ۹ ماهه زنجیره فولاد ایران از سوی انجمن تولیدکنندگان فولاد، بار دیگر نگاهها را به سمت عملکرد صادراتی این صنعت راهبردی جلب کرده است. ثبت رشد ۳۰ درصدی حجم صادرات آهن و فولاد و افزایش ۴۳ درصدی صادرات کل زنجیره فولاد، در نگاه نخست نشانهای مثبت از بازگشت تحرک به بازارهای خارجی و افزایش تقاضا برای محصولات فولادی ایران تلقی میشود. عبور ارزش صادرات زنجیره فولاد از مرز ۶ میلیارد دلار نیز تأییدی بر نقش پررنگ بازارهای بینالمللی در توازن عرضه و تقاضای این صنعت در شرایط رکودی بازار داخلی است.
با این حال، بررسی عمیقتر ترکیب صادرات نشان میدهد که این رشد، بیش از آنکه حاصل توسعه متوازن زنجیره ارزش فولاد باشد، متکی بر افزایش صادرات مواد اولیه و محصولات نیمهخام است؛ موضوعی که در صورت تداوم، میتواند پیامدهای ساختاری و بلندمدتی برای تولید فولاد کشور به همراه داشته باشد.
جهش صادرات مواد اولیه؛ رشد سریع، اما با هزینههای پنهان
افزایش کمسابقه صادرات کنسانتره و گندله سنگآهن
مطابق آمار رسمی منتشرشده، بیشترین سهم از رشد صادرات زنجیره فولاد در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ به بخش مواد اولیه اختصاص داشته است. صادرات کنسانتره سنگآهن با جهشی ۷۹ درصدی، از ۵ میلیون و ۱۲۰ هزار تن به ۹ میلیون و ۱۵۶ هزار تن رسیده که بیانگر افزایش قابل توجه تقاضای بازارهای خارجی برای مواد خام معدنی ایران است. این رشد، بهویژه در شرایط محدودیتهای ارزی و فشار بر منابع درآمدی کشور، از منظر تأمین ارز اهمیت بالایی دارد.
در همین حال، صادرات گندله سنگآهن نیز با افزایش ۳۳ درصدی از ۷ میلیون و ۵۷۵ هزار تن به بیش از ۱۰ میلیون تن رسیده است. این ارقام نشان میدهد که بخش بالادستی زنجیره فولاد، به موتور محرک صادرات تبدیل شده و سهمی تعیینکننده در افزایش حجم و ارزش صادرات ایفا کرده است.
خامفروشی؛ تهدیدی برای پایداری تولید فولاد
اگرچه رشد صادرات مواد اولیه از منظر کوتاهمدت میتواند تراز ارزی کشور را تقویت کند، اما این روند همزمان نگرانیهایی جدی برای صنعت فولاد داخلی ایجاد کرده است. افزایش صادرات کنسانتره و گندله، در عمل میتواند دسترسی واحدهای فولادسازی داخلی به مواد اولیه را محدود کرده و هزینه تأمین خوراک تولید را افزایش دهد.
در بلندمدت، تداوم این روند خطر تشدید خامفروشی را به همراه دارد؛ مسئلهای که نهتنها ارزش افزوده واقعی را از اقتصاد ملی دور میکند، بلکه میتواند پایداری تولید فولاد و توسعه صنایع پاییندستی را با چالش مواجه سازد.
فولاد میانی؛ ستون فقرات صادرات فولاد ایران
رشد متوازنتر در صادرات بیلت، بلوم و اسلب
در بخش فولاد میانی، آمارها از عملکردی نسبتاً پایدار و قابل اتکا حکایت دارد. صادرات بیلت و بلوم با رشد ۳۸ درصدی از ۳ میلیون و ۳۳۱ هزار تن به ۴ میلیون و ۵۸۷ هزار تن افزایش یافته است. این رشد نشان میدهد که محصولات نیمهنهایی فولاد ایران همچنان در بازارهای منطقهای، بهویژه کشورهای همسایه، از مزیت قیمتی و رقابتی برخوردارند.
همچنین صادرات اسلب با رشد ۴۵ درصدی از ۱ میلیون و ۷۱ هزار تن به ۱ میلیون و ۵۴۹ هزار تن رسیده است؛ آماری که نقش این محصول را در افزایش درآمدهای صادراتی فولاد ایران برجستهتر میکند.
مزیت رقابتی ایران در بازار فولاد نیمهنهایی
در مجموع، صادرات فولاد میانی با رشد ۳۹ درصدی از ۴ میلیون و ۴۰۲ هزار تن به ۶ میلیون و ۱۳۶ هزار تن رسیده است. این بخش، بهدلیل ارزش افزوده بالاتر نسبت به مواد اولیه و در عین حال سهولت فروش در بازار جهانی نسبت به محصولات نهایی، به ستون فقرات صادرات فولاد ایران تبدیل شده است.
با این حال، تمرکز بیش از حد بر فولاد میانی نیز در صورت عدم توسعه همزمان محصولات نهایی، میتواند مانع ارتقای جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی فولاد شود.
محصولات فولادی نهایی؛ شکاف عمیق میان مقاطع طویل و تخت
افت صادرات مقاطع طویل؛ نشانه فشار رقابتی
در بخش محصولات فولادی نهایی، تصویر صادراتی کاملاً دوگانه است. صادرات مقاطع طویل فولادی با افت ۸ درصدی از ۲ میلیون و ۵۰۴ هزار تن به ۲ میلیون و ۳۰۲ هزار تن کاهش یافته است. کاهش صادرات میلگرد بهعنوان اصلیترین محصول این گروه، با افت ۱۰ درصدی از ۲ میلیون و ۱۳۲ هزار تن به ۱ میلیون و ۹۲۰ هزار تن، نشاندهنده کاهش تقاضا در بازارهای هدف و افزایش فشار رقابتی از سوی تولیدکنندگان منطقهای است.
همچنین افت ۲۸ درصدی صادرات تیرآهن از ۱۶۶ هزار تن به ۱۲۰ هزار تن، میتواند بیانگر اشباع بازارهای سنتی صادراتی ایران و ضعف در توسعه بازارهای جدید باشد.
جهش تاریخی صادرات ورقهای فولادی
در نقطه مقابل، صادرات مقاطع تخت فولادی عملکردی خیرهکننده ثبت کرده است. صادرات ورق گرم با رشد ۲۴۸ درصدی از ۲۴۹ هزار تن به ۸۶۷ هزار تن رسیده که نشاندهنده افزایش توان رقابتی فولادسازان ایرانی در این بخش است.
صادرات ورق سرد نیز با رشد بیسابقه ۶۷۰ درصدی از ۸ هزار تن به ۵۸ هزار تن افزایش یافته و ورقهای پوششدار نیز با رشد ۷۵ درصدی از ۴۳ هزار تن به ۷۶ هزار تن رسیدهاند.
در مجموع، صادرات مقاطع تخت فولادی با رشد ۲۳۵ درصدی به بیش از یک میلیون تن رسیده و ارزش صادرات انواع ورق فولادی به حدود ۵۱۶ میلیون دلار افزایش یافته است؛ رقمی که بیانگر تغییر تدریجی الگوی صادرات فولاد ایران به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر است.
رشد صادرات، بدون بهرهمندی تولیدکنندگان واقعی
سهم بالای کارتهای بازرگانی غیرتولیدی
با وجود ثبت رکوردهای جدید صادراتی، بررسی سازوکار صادرات نشان میدهد که بخش عمده منافع این رشد نصیب تولیدکنندگان واقعی نشده است. بر اساس گزارش انجمن فولاد، حدود ۶۰ درصد صادرات زنجیره فولاد از طریق کارتهای بازرگانی غیرتولیدی انجام میشود.
این موضوع به معنای آن است که سود اصلی صادرات، به جای بازگشت به چرخه تولید و سرمایهگذاری صنعتی، در اختیار واسطهها قرار گرفته و واحدهای تولیدی سهم محدودی از ارزش افزوده صادراتی دارند.
پیامدهای بلندمدت برای صنعت فولاد
اجرای دیرهنگام سیاست تکنرخی شدن ارز نیز نتوانسته این عدم توازن را بهطور کامل اصلاح کند. تداوم این شرایط، در بلندمدت میتواند انگیزه سرمایهگذاری، نوسازی فناوری و توسعه ظرفیت تولید را در صنعت فولاد تضعیف کرده و رقابتپذیری ایران را در بازار جهانی کاهش دهد.
رشد صادرات فولاد، نیازمند اصلاح مسیر
رشد ۳۰ درصدی صادرات آهن و فولاد در ۹ ماهه ۱۴۰۴، بدون تردید یک دستاورد مهم آماری برای صنعت فولاد ایران محسوب میشود. با این حال، ترکیب این صادرات نشان میدهد که توسعه صادراتی همچنان با عدم توازن ساختاری مواجه است.
اگر سیاستهای صادراتی به سمت کاهش خامفروشی، افزایش سهم محصولات نهایی، حمایت از تولیدکنندگان واقعی و ایجاد مشوقهای پایدار اصلاح نشود، این رشد صادراتی میتواند در بلندمدت به جای یک فرصت راهبردی، به یک چالش جدی برای آینده صنعت فولاد ایران تبدیل شود.
